نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
راوی: سیدمهدی جعفریان
ولادت: 1335
نام پدر: سید عبدالعلی
محل سکونت: خمینی شهر
تاریخ مصاحبه: 14 شهریور 1398
مکان مصاحبه: خانه مجر
محورهای گفتگو: مکتبخانه و مکتب داری
مکتب داری سال ها نقش اصلی را در آموزش و پرورش فرزندان ماربین و سده تا استقرار مدارس نوین1 بر عهده داشته است. از آنجا که مرحوم پدرتان مکتبدار بوده است، اطلاعات شما می تواند بخشی از پیشینه مکتب داری منطقه را روشن کند. ابتدا پدر خودتان را معرفی می فرمایید؟
پدرم سید عبدالعلی جعفریان ورنوسفادرانی نام داشته و به آقا سیدعلی معروف بوده است.
پدرتان در کجا مکتبخانه داری می کرده است ؟
در تکیه زاغ آباد و گارسله2 و در نهایت در منزل مسکونی اش در کوچه بهارستان باولگان ورنوسفادران سده.
مالک مکتب خانه خودش بود و یا شریکی هم داشته است؟
شریک داشته، در ابتدا با فردی به نام آقاجمال خواجوی شریک بوده که او پس از مدتی از پدر جدا می شود و خودش مکتب خانه ای نزدیک امامزاده سید ابراهیم باولگان 3 راه می اندازد. بعد از جدایی ایشان پدر شریک دیگری می گیرد که سیدهاشم شمسی نژاد بوده است او هم پس از مدتی مکتبخانه را رها و منشی مرحوم علوی که دفترخانه ای درمحله باولگان داشت میشود.
چرا پدرتان مکتب خانه اش را از یک مکان به یک محل دیگر منتقل می کرد و مکان ثابت نداشته است؟
وقتی مدارس نوین در شهر مستقرشد برای مکتب داران محدودیت هایی اعمال گردید 4 و آنها مجبور به تغییراتی در کار خود شدند. مثلا در تکیه گارسله و زاغ آباد مدرسه دایر شد و به همین دلیل هم تعداد دانش آموزانش کم شده و در سالهای آخر آن تعداد کم را در خانه تعلیم میداد.
ایشان تا چه سالی فعال بودند؟
سال 1329
مدرکی از دوران فعالیت ایشان باقی مانده است؟
بله دفتری هست که در آن اسامی دانش آموزان، حضور و غیاب ، هزینه های پرداختی و نمرات ثبت کرده است.
شهریه ای هم از دانش آموزان دریافت می کرده است؟
بر اساس آنچه در دفتر مذکور ثبت شده است دانش آموزان شهریه میداده اند اما ظاهرا سختگیری در کار نبوده است و هرکس هرچه میتوانسته چه نقد و چه اجناس می پرداخته است. جلوی بعضی اسامی هم عبارت پیش مزد مثلا 10 ریال ثبت شده است. جالب اینکه جلوی بعضی اسامی عبارت (خارج شد شهریه بدهکار است) آمده است. یعنی اینکه دانش آموز ترک تحصیل می کرده در حالی که شهریه بدهکار بوده است.
نمونه هایی از آنها را ذکر می کنید؟
مثلا جلوی اسم دانش آموزی نوشته در تاریخ 13 محرم با بدهی چهل ریال خارج شد و یا جلوی اسم دیگری نوشته در تاریخ 12 محرم با بدهی 10 ریال خارج شد و در سال دیگری جلوی یک نفر نوشته با بدهی چهار ماه شهریه خارج شد. گاه نیز دلیل نیامدن به مکتب خانه را به دلیل مطالبه شهریه ذکر کرده که می تواند ترک تحصیل به دلیل ناتوانی مالی باشد. گاه هم جلوی اسمی عبارت(ندارد) آمده است.
بعضی شهریه های ثبت شده در دفتر پدرتان را ذکر می کنید؟
بله بعضی پول نقد است و برخی اجناسی مانند نان، چای، آرد، قند، نبات، روغن، ماست، پارچه، گوشت و جگر. ظاهرا هرکسی هر چه تولید میکرده و یا می فروخته می آورده است چون تا دهه 1340 معاملات از طریق تبادل کالا با کالا رایج بوده است.
شهریه ها در چه حدی بوده است؟
از کل شهریه سالانه خبری ندارم اما در آخرین سال فعالیت پدر یعنی سال 1329 مبالغ دریافتی از فروردین تا آخر مرداد به ترتیب 20،30،40،20،20 و 50 ریال در جلوی نام یک نفر که شهریه مرتب پرداخت می کرده ثبت شده است.
به غیر از شهریه و ثبت نام و ترک تحصیل و نمره چه چیز دیگری در دفتر مدرسه پدرتان ثبت شده است؟
غیبت دانش آموز و دلیلش را ثبت کرده است. مثلا نوشته به علت کار صحرا غیبت کرده. در جاهایی هم می بینیم که مبالغ برداشتی توسط خودش یا شریکش را آورده است. جلوی اسم معدود افرادی کلمه (عیدی) آمده است.
مکتب خانه را خودش می چرخانده و یا معلم هم داشته است؟
یکی از کسانی که به او کمک می کرده است مرحوم عمویم سید زین العابدین بوده است. من خودم الفبا را نزد او به شکل خاصی یاد گرفتم. سید زین العابدین بین مردم به آسیدا معروف بود.
من او را در بچگی دیده بودم او نابینا نبود؟
چرا نابینا بود ولی او مادرزادی نابینا نبود. در جوانی و پس از ازدواج کم کم نابینا شد.
از کسانی که نزد پدرتان درس خواندند کسی را میشناسی؟
بله بعضی ها خودشان به من می گویند که مکتب بابا بوده اند و حتی از فلک شدنشان تعریف می کنند. مرحوم حاج آقارضا صهری5 اولین رییس شورای اسلامی شهر و مرحوم اکبرآقا آمحمدی و احمد آخوندی از معروفترینشان هستند.
مرحوم اکبرآقا آمحمدی و احمد آخوندی استخدام اداره فرهنگ نبودند؟
بله وقتی اداره فرهنگ در سده شکل گرفت به دنبال فرد سواددار برای همکاری بودند. اداره به پدرم پیشنهاد همکاری میدهد اما او نمی پذیرد. مرحوم آمحمدی شاگردش بوده که از این فرصت استفاده کرده و مدرکش پنجم ابتدایی ارزیابی شده و استخدام می شود. او یکی از اولین های افراد بومی است که به استخدام فرهنگ در آمد. احمد آخوندی هم به همین ترتیب استخدام شود.
مرحوم پدرتان خودش چگونه سواددار شده بود؟
نزد پدرش سید عبدالنبی درس خوانده بود که او هم پیش پدرش سیدجعفر درب امامی که فرد فاضلی بوده آموزش دیده بود.6
.....................
1-اولین مدرسه به سبک جدید در سال 1303 به همت ابوالحسن سیادت در محل درمحکمه تاسیس شد اطلاعات بیشتر از راویان ماربین جلد اول صفحه 56.
2- گارسله و زاغ آباد: دو محله از محلات ورنوسفادران خمینی شهر، اطلاعات بیشتر از کتاب نام ها و نشانه ها صفحات 165 و 170
3-. امامزاده سید ابراهیم باولگان: این امامزاده در خیابان امام شمالی، بلوار مرکزی خمینی شهر واقع است و به شماره ۱۷۴۸۱ در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۸۵ ثبت ملی شده است.
4- پس از تشکیل اولین دبستان سده بین آموزش نوین و سنتی یعنی مکتبخانه ای سالها تقابل وجود داشت. اسناد و گزارشاتی از این شرایط به جا مانده که به برخی از آنها اشاره می شود:
گزارشی ۵۸ برگی با موضوع تامین مخارج دبستان سده از محل عوارض و رسیدگی به مسئله سوخت و جلوگیری از فعالیت مکتبها در این منطقه از سال ۱۳۱۳ وجود دارد که نشان از تقابل بین مدرسه سبک جدید و مکتبخانه ها در همان ابتدای کار دبستان سده دارد. برطبق سندی این موضوع منجر به التزام از مکتب داران سده در خصوص نپذیرفتن محصلین دبستان در سال۱۳۱۴ میشود. در سال۱۳۲۰ دستور برچیدن مکاتب در دهستانهای ماربین سده که دارای دبستان میباشند صادر شد ولی سندی از سال 1324 مبنی بر استقبال نکردن دانش آموزان قراء سده از دبستانهای دولتی بدلیل وجود مکاتب وجود دارد که نشان میدهد همچنان مکتبخانه ها فعال بوده اند. سندی از همان سال جلوگیری از عمل مکتبداران سده در مورد جذب شاگردان را نشان میدهد.
5- حاج آقارضا صهری: رضا صهری( مهر1380-1312)، فرزند آیت الله حاج آقاجمال مدفون در آرامستان تاریخی ورنوسفادران، منتخب مردم در شورای اول اسلامی شهر خمینی شهر، اولین رییس شورای اسلامی شهر، امام جماعت مسجد زاغ آباد ورنوسفادران روحانی، مبارز قبل از انقلاب اسلامی و فعال عمرانی، فرهنگی و اجتماعی.
6-در کتاب تذکره نصرآبادی به وجود مکتبخانه در قریه ورنوسفادران در زمان صفویه اشاره شده است. مکتبخانه ها با وجود ممنوعیت شان حتی تا دهه 1340 در برخی محلات مانند خوزان به طور محدود فعال بودند. ساکنینی از شهر که با آنها گفتگو شده اسامی مکتبداران ومعلمین مکتبخانه ها را که به خاطر داشتند بیان کردند که عبارتند از:
حیدر آقا شریفیان که بعدا محضر دار میشود، میرزا آقا شریفیان که پستچی میشود.
ملا ابراهیم شریفیان که در جوی آباد مکتبخانه داشته .میرزا حسین شریفی که در حوالی 1320 هنوز در مسجد کوورز مکبخانه دایر می کرد.
آمیرزا حسین ابطحی در کوچه حکیمی ها
حسین مدرس و حسین تدین از اندوان
مختار بدیهی جوی آباد
ملاعلیرضا پدرملا ابراهیم