نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان: حاج محمدرضا کبیریان، حاج حیدرعلی پیمانی، حاج رحیم روح اللهی، نورالله سروانی، عزیزاله غفوریان و مهدی جعفریان.
اشاره: شبيه خوانی یا تعزیه به گونه ای نمایش مذهبی منظوم گفته می شود که در آن بازیگرانی که به تغزیه خوان معروف هستند در مناسبت های مذهبی به ویژه در جریان سوگواری های ماه محرم برخی از موضوعات مذهبی و تاریخی مربوط به اهل بیت را پیش چشم بینندگان اجرا می کنند. گفته می شود شبيه خوانی در ايران از دوره ديالمه شروع شد و در دوره صفوی به اوج خود رسيد و در اوايل دوره قاجاريه پيشرفت قابل ملاحضه ای کرد. تاریخچه شبیه خوانی در سده با استفاده از منابع مختلف و روایت راوان در این متن به شکل پرسش و پاسخ آورده شده است.
پرسش نخست مربوط به پیشینه شبیه خوانی در سده است سابقه اولین اجراها در این دیار به چه دورانی برمی گردد؟
برای پاسخ به این سوال علاوه برگفته های شفاهی به سنگ نوشته بنای تکیه ها و اسناد موقوفات می شود استناد کرد. یکی از مکان های اجرای تعزیه ها تکیه ها بوده اند. در محلات مختلف ماربین و سده از جمله فروشان، گاردر و گارسله این تکیه ها در دوران قاجار در تاریخ های مختلف ساخته شده اند. سنگ نوشته تکیه گارسله مربوط به سال 1248 شمسی (1286ه.) است که در آن شبیه خوانی انجام می شده و می تواند سندی برقدمت تعزیه باشد گرچه احتمال اجرای تعزیه پیش از ساختن تکیه هم وجود دارد1.از طرف دیگر در بین اسناد موقوفات به سندی از آبان 1240 خورشیدی بر می خوریم که فردی به نام محمدقاسم نصرآبادی یک باب باغ معنب و ملک مجاور به مساحت 4 جریب واقع در نصرآباد ماربین را جهت روضه خوانی و تعزیه وقف کرده است.همچین گفته ها و برخی اسناد نشان میدهد محمدحسین خان امینی (1305-1242) مشهور به سرتیپ سدهی سرهنگ نظامی در دوران ناصرالدین شاه مجالس تعزیه در سده و منزل خود برپا و بانی تعزیه خوانی بوده است2. در برخی از امکان سده مانند گذر لادره تعزیه راهب اجرا می شود که سابقه آن به دوران قاجار می رسد.
سندی به تاریخ آذر 1311 وجود دارد که سیاهه اسامی و مبالغ تعهدی برای گذر شمس آباد خوزان جهت عزاداری عاشورا در آن ثبت شده است. به جز اینها در بین اسامی تغزیه خوان های سدهی به افرادی برمی خوریم که سابقه تعزیه خوانی آنها به دوران پیش از ممنوعیت تعزیه خوانی در زمان پهلوی اول می رسد و این افراد از روی نسخی تعزیه میخوانده اند که مربوط به سالها قبل از فعالیت آنها می باشد و این خود قدمت این مراسم را در سده می رساند.
اصولا تعزیه خوانی در چه ایامی در سده انجام می شده است؟
بیشترین تعزيه ها در ايام محرم و دهه محرم و به خصوص روزهای تاسوعا و عاشورا برپا میشده و میشود. تعزیه های دیگری در مناسبت های دیگر مثل تعزيه ورود اسرا به مدينه، تعزيه مسموم شدن اما حسن(ع) در روز 28 صفر، تعزيه مسموم شدن اما رضا(ع) هم اجرا می شود.
از نظر رویه برپایی تعزیه آیا روش یکسانی در سده رعایت می شده است؟
رویه ها یکسان نبوده و شامل چند نوع می شود. تعزيه و شبيه خوانی در سده در ايام محرم به صورت گذر به گذر انجام می گیرد. نوع دیگری از تعزیه "مجلس کامل" است. در این روش تمامی تعزیه در یک محل نمايش داده می شود. تعزیه های قبرستان درب سید و تکیه محمود روح اللهی معروفترین آنها می باشد. نوع سوم تعزیه دوره است.4
منظور از تغزیه گذر به گذر چیست ؟
در این نوع، تعزیه خوان ها چندین گروه هستند که هر گروه راوی یکی از حوادث کربلا می باشد. آنها طبق یک برنامه مشخص در گذر اول اجرا را شروع و سپس به گذر بعدی می روند. گذر اول، اغلب حسينيه محل است. تغزیه در گذر خمینی شهر در فهرست آثار معنوی کشور به شماره 434 به ثبت رسیده است.
با توجه به مطالب گفته شده تعزیه خوانها باید دارای تشکل و گروه باشند تشکیلات آنها به چه شکل است؟
گروههای تعزیه خوان گروههای مردمی و بدون وابستگی به سازمانهای دولتی و هم ردیف هیئت های عزاداری می باشند. بازيگران نمايش تعزيه در سده در محلات مختلف به طور جداگانه وجود داشته وبه ندرت هرمحل از تعزیه خوان های محلات دیگر بهره می برد. این گروه ها در درون خود دارای تشکیلاتی هستند و افرادی از آنها حمایت مالی می کنند. هر گروه زير نظر يک کاربلد در طول سال تعليم می بينند. يک نفر به عنوان شبيه گردون که نقش کارگردانی دارد بر تمام کارها نظارت می کند. اعضای هر گروه در زمان و مکان خاص جمع شده و به تمرين می پردازند.
در دوران جدید تعزیه خوان ها تشکلی تاسیس نکرده اند؟
انجمن تعزیه شهرستان خمینی شهر از اوایل سال 1393 رسمیت یافت5. یکی از وظایف این انجمن اهدای مجوز تعزیه به داوطلبان اعلام شد که پیش از این باید از اصفهان می گرفتند. انجمن از محل های خوزان، فروشان، ورنوسفادران، اندآن، هرستان، کوشک، درچه، دینان و ولاشان داری رابط میباشد4.
این گروها در گذشته در برنامه های خود با ممانعت ماموران حکومت هم روبرو می شده اند؟
حداقل در دوران صفویه تا اوایل پهلوی تعزیه و شبیه خوانی توسط حکومت ها حمایت میشد اما حدود سال 1311 شمسی، نمایش تعزیه توسط رضا شاه ممنوع شد و این وضع تا سال 1336ه.ش ادامه داشت. درمقاطع دیگری هم گاه نیروهای امنیتی محدودیت هایی برای تعزیه خوانی مثلا در سال 1349 در تکیه گارسله به وجود آوردند.
در زمان ممنوعیت در دوران پهلوی اینگونه جلسات به هیچ عنوان تشکیل نمی شد.
به گفته راویان به نقل از شنیدها در این ایام مراسم عزاداری از جمله تعزیه خوانی به شکل پنهان و در اماکن غیر معمول مانند باغ ها و چشمه لادر در حد محدود تشکیل می شده است.
اسنادی هم از این ممانعت ها و مقاومت ها وجود دارد؟
بله اسنادی در مرکز اسناد اصفهان وجود دارد از جمله جلوگیری از برپایی مراسم عزاداری در ماه محرم و صفر در سده و تعیین موضوع خطابه سخنرانان از سال ۱۳۱۵، ملزم نمودن اهالی سده به رعایت دستورات و قوانین در مراسم عزاداری ایام عاشورا از سال مذکور، جلوگیری از روضه خوانی و تعزیه خوانی در سده با توسل به قوای نظامی در سال 1320، دستور نظارت بر اجرای مراسم عزاداری تاسوعا و عاشورا در سده از سال ۱۳۳۲.
نوحه خوانی از روی مرثیه های سروده شده و تعزیه خوانی از روی نسخه انجام می گیرد آیا کسانی در سده در این زمینه ها فعال بوده اند؟
در زمینه مرثیه سرایی در تاریخ سده به کسانی چون علی اکبر فروشانی متخلّص به پیمان از دوره فتحعلی شاه، محمدعلی سروش (1247- 1191 ش)، و میرزا محمدابراهیم متخلص به ساغر( 1263- 1188 ش) بر میخوریم که سروده های آنها در مراسم عزاداری دسته های مختلف محلات سده استفاده می شده است. در خصوص نسخ تعزیه، معتبرترین و مرجع نسخ میرعزای کاشانی (1264ه) است. سپس پسران او میرماتم و میرغم کاشانی مطرح بوده اند. در سده استاد عزیزالله سروانی (1392 - 1300) شاگرد میرغم بوده است وی علاوه بر تغزیه خوانی و نوازندگی تروپت نسخه نویسی تعزیه را بر عهده داشته و نسخی از از وی برجا ماده است. فرد پیشکسوت دیگر نصراله غفوریان ( 1341 – 1272) ملقب به گِلی شاعر، نسخه نویس و تعزیه گردان بوده است که اشعار وی را علی آقا حسینی( علی آردی) خوشنویسی کرده است.
در بیانات راویان اسامی چه کسانی به عنوان تعزیه خوان در محلات مختلف سده آورده شده است؟
تعداد تعزيه خوانان در سده بسيار زياد بوده و گروه های مختلفی را در محلات مختلف تشکیل میداده اند. اسامی برخی از اساتيد و پیشکسوتان تعزيه خوانی عبارتند از :
مرحوم عليرضا خسروی زاده، مرحوم فتح الله شريح خوزانی، مرحوم حاج سيد کمال ابطحی، حاج محمد آقارستمی( 1391-1301)، حسن اشتريان، استاد علیجان معنوی زاده، علی مداح، سيد علی نوربخش، حاج علی حاج حيدری، مرحوم غلامعلی حسينی زاده، مرحوم حاج سيد مهدی حسينی، حسن مصيبی، ناصر صرامی، عباس اعتصامی، غلام طاهری، براتعلی فرهمند، مجتبی طاهری، عبدالرضا محمدی، جواد شفيعی، غلامرضا کويتی، عزت الله اصغری، عليرضا حاج حيدری، زينلی، مصطفی اندوانی، حسن برکتی پور، براتعلی مسعوديان، ميرزا عليرضا، حيدرعلی عيدی، نادعلی کبيری، حسين کريمی، حميد حاج حيدری، استاد علی جان معنوی، شکرالله ابراهيمی، محمد ميرعذاب، محمود شفيعی، مصطفی اعتصامی، مهدی هاشم زاده، سيد ايمان موسوی و غلامعلی ماهوش6.
......................
1-ابراهیم سرشوق کارگردان "مستند تعزیه"
2- حسینی، اشکوری(1388)، اسناد موقوفات اصفهان، دفتر پنجم، قم، مجمع ذخایر اسلامی، ص 223 تا 227
3- کوشان ناصر 1379 آتروپات تاریخ تئاتر اصفهان»3
4- همایونی، صادق، تعزیه در ایران، نوید شیراز، 1380
5- شاهین، محمدعلی، هزارسال خمینی شهر، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1396، ص 308.
6-تعزيه خوانی در خمينی شهر؛ از صدها سال پيش تا امروز فرصت آنلاین دی 1392، مطهره عباسیان.