نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
اشاره: بلدیه سده و انجمن آن در ابتدای کار با معضلاتی چون نبود خیابان، بیمارستان و برق روبرو شدند. ظاهرا مهمترین آنها نداشتن خیابان و جاده مناسب بین محلات سه گانه اصلی و در عین حال برای ارتباط با اصفهان بوده است. در مطلب پیش رو فراز و نشیب ها از فکر احداث خیابان در سده تا عملی شدن آن طی 13 سال با استفاده از اسناد، اخبار و گفتگوها مرور می شود.
اولین گام عملی برای رفع مشکلات روبروی بلدیه به چه تاریخی بر می گردد؟
برای بررسی مشکلات در اردیبهشت 1313 گروهی از مدیران ادارات به سرپرستی صُور حاکم وقت اصفهان به سده آمده و تشکیل جلسه دادند. به دنبال آن کشیدن خیابان و پیگیری احداث راه سده در دستور کار قرار گرفت.
اقدام به خیابان کشی مدرن در اصفهان از چه زمانی شروع شد؟
حدود پنج سال قبل از شروع کار در سده در شهر اصفهان پس از تاسیس بلدیه احداث و بهسازی خیابان ها در دستور کار قرار گرفت. در سال 1308 خیابان کشی از چهار باغ به سمت شمال و به خارج شهر، و پیوستن خیابان سپه به میدان شاه تصویب شد. در سال 1309 دو خیابان در دو طرف چهارباغ برای رفت و آمد کشیده شد، در همین سال خیابان جویشاه و خیابانی از سرپل حاج کاظم تا رودخانه و دیگری از دروازه تهران تا چهار سوق و لنبان کشیده شد. در سال1310 آزاد سازی های خیابان خیام آغاز و در سال 1313 خیابان حافظ به پل خواجو وصل گردید.
نقشه این خیابان ها را چه کس یا کسانی کشیدند؟
نقشه کشی این خیابان ها توسط یکی دو مهندس آلمانی که به آنها مسیو خطاب میشده و در مکاتبات تحت عنوان مهندس بلدیه آمده است صورت گرفت. در این میان عمده نقشه ها توسط مسیو نیمسکر آلمانی طراحی شد. وی در اسفند 1309 توسط میرزا حسینخان جلائی رییس بلدیه اصفهان و در جریان سفر او به تهران به هنگام مراجعه به اصفهان به استخدام بلدیه اصفهان در آمد. او علاوه بر مهندسی خیابان ها و طرح های عمرانی در اصفهان، نقشه خیابان های شهرضا را در سال 1313 طراحی نمود.
در سده کار به دست چه کسی انجام شد؟
در سده هم همان مهندس آلمانی طراح بود.پس از سفر حاکم اصفهان به سده در سال 1313 و تصمیم به خیابان کشی مهندس مسیو نیمسکر آلمانی برای بررسی و تهیه و ارایه طرح اولیه خیابان ها به سده اعزام شد. نیمسکر نقشه ها را طراحی و به حکمران داد. دو ماه بعد یعنی درتیر 1313 حکمران اصفهان مجددا برای بررسی اوضاع به سده آمد.
و در ادامه کار چه اتفاقی افتاد؟
در شهریور 1314 حکمران دستور جدیدی خطاب به مهندس طراح برای احداث خیابان در سده صادرکرد تا مسیر خیابان جدید را که ظاهرا به طرح قبلی اضافه شده بود مشخص نماید. در همین سال خیابان اصلی شهر نجف آباد تکمیل شد. در ادامه این رفت و آمدها در نهایت مسیر خیابان ها مشخص شد. در شهریور 1315 با دستور حکمران اصفهان به مالکین املاک در مسیر خیابان های سده اطلاع داده می شود تا برای تسویه مراجعه نمایند.
در آبان 1315 نام مهندس دیگری در ماجرای خیابان کشی در سده مطرح میشود وی انصاری مهندس بلدیه اصفهان بود که برای بازدید از سده مامور شد. وی چند روز بعد از حضورش در سده گزارش خود را از خیابان جدید سده تقدیم حکمران نمود. به دنبال آن در دی ماه حکمران اصفهان و معاونش سفری به سده برای پیگیری خیابان کشی در این منطقه انجام و از نزدیک امور را بررسی نمودند. این سفرهای پی در پی حکمران اصفهان نشان میدهد در مقابل احداث خیابان در شهر موانعی بوده که تنها مقامات ارشد استانی باید پیگیر اجرای آن باشند.
در دی 1316 اداره طروق اعلام نمود در صورتی که اهالی سده قیمت زمین ها را مطالبه نکنند و خیابان های خود سده را تسطیع کنند این اداره قبول می کند راه سده را بکشد. این دو پیشنهاد را شهرداری سده در جهت سرعت دادن به اصلاحات و عمران و آبادی منطقه پزیرفت.
طرح های ارایه شده از سال 1313 و اصلاحات بعدی عاقبت کی عملیاتی شد؟
دراسفند 1316 فرماندار اصفهان همراه معاون، رییس طروق و مهندس شهرداری پس از بررسی راه نجف آباد وارد سده شد و دستور به خرابی مسیر خیابان های میخکوبی شده و نیز احداث میدان وسیع در تقاطع آنها داد.
تخریب مسیرها و تسطیع خیابان ها با چه وسایلی انجام می شد؟
تخریب خیابان های چهار گانه با بیل و کلنگ و نیروی کارگر و استفاده از چهارپایان و گاری انجام شد. گفته های شفاهی حاکی از آنست که از کردهای که به فرمان رضا شاه تبعید و در کاروانسرای در محکمه اسکان داده شده بودند نیز استفاده شده است.
طرح احداث خیابان های اولیه سده به چه شکل بود و شامل چند خیابان میشد و مسیر آنها چگونه بود؟
طرح دارای یک میدان مرکزی و چهار خیابان در چهار جهت آن بود که ارتباط سه محل خوزان، ورنوسفادران و فروشان را ممکن و در درون بافت قدیمی محلات نیز نفوذ می کرد. مثلا بازار ورنوسفادران را دو قسمت کردند. خیابان شمالی تا پایان محله ورنوسفادران، خیابان جنوبی تا حدود میدان 22 بهمن فعلی و پیوستن به راه سده، خیابان غربی تا حدود بلدیه شهر و خیابان شرقی تا میدان کاج فعلی در نظر گرفته شده بود. در جریان احداث خیابان ها چندین جلسه در سطح استان و نیز بازدید مقامات استانی از جمله تشکیل شورای بخش و حومه در تیر 1318 و سفر فرماندار اصفهان به سده اتفاق افتاد.
و خیابان ها طراحی شده طبق نقشه کشیده شدند؟
در عمل در مقابل احداث خیابان شمالی در گیری هایی به وجود آمد و کار در حوالی دبیرستان عماد فعلی متوقف شد تا اینکه در نیمه دوم دهه 1320 با محوریت شخصی به نام علی ایران نژاد2 و کمک مردم محلی طرح ادامه و مسیر از انتهای محله ورنوسفادران جایی که اکنون میدان آزادی است شروع به آزاد سازی شد.
طول این خیابان ها چقدر بود؟
در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران جلد ده چاپ 1332 خیابان شاه صفی شمال جنوبی به طول دو کیلومتر، خیابان پیمان خاوری باختری به طول یک کیلومتر ذکر شده است که ادارات دولتی و بیمارستان قصبه در اطراف آنها واقع شده اند و فلکه ایستگاه و فلکه ورنوسفادران از میادین شهر ذکر شده اند.3
اولین نام های انتخابی برای خیابانها مشخص است؟
در کتاب مذکور دو اسم پیمان و شیخ صفی آمده اما بنا بر گفته ها خیابان شمالی ورنوسفادران، جنوبی سده، غربی پیمان و شرقی شیخ صفی نامیده می شده است. انتخاب نام پیمان4 اولین نامگذاری بر پایه پیشینه و میراث و نکوداشت شخصیت ها در شهر به حساب می آید.
این خیابانها آسفالت هم شدند ؟
خیر خیابان ها سال ها شوسه بودند و تلاش های زیادی برای آسفالت آنها میشد تا اینکه در سالهای پایانی دهه 1330 یعنی حدود بیست سال بعد از احداث آسفالت شدند.5
در همین طرح یک میدان مرکزی هم دیده شده بود در عمل چه اتفاقی افتاد؟
بله میدان احداث شد که همین میدان مرکزی فعلی است ولی اخباری که از رفت و آمدهای آن دوران هست از جمله دستور فرماندار اصفهان به توسعه فلکه در 19 خرداد 319 نشان میدهد قرار بوده یک میدان وسیع احداث شود که در عمل به یک فلکه بسنده شد و با وجود دو بار توسعه به شکل فعلی در آمده است و در عمل هم مردم به آن فلکه میگفتند.
مشکل دیگر آن دوره تاریخی سده نداشتن راه مناسب به مرکز استان بود و همچنین بسیاری از آبادی های ماربین هم با سده که مرکز محسوب می شده راه ارتباطی مناسبی نداشته اند، سوال این است که چه راه حل هایی برای رفع این مشکل پیشنهاد میشده است؟
البته خود اصفهان هم راه های مناسبی به تواحی دیگر کشور نداشته است برای همین وزارت طروق طرح احداث راه اصفهان به تهران را در حال بررسی داشته و به این منظور دربهمن 1312 بلدیه اصفهان از مالکین اراضی جاده انوشیروان برای توافق و آزادسازی دعوت می کند و موافقت آنها را می گیرد. با انتشار اخبار احداث راه تهران از انوشیروان، عده ای در جراید با این تصمیم مخالفت نموده و آنرا اشتباه بزرگ قلمداد کرده و معتقد بودند که این راه باید از سده گذشته و پس از عبور از کنار آتشگاه به اصفهان وارد شود. ولی این اتفاق نمی افتد و جاده تهران از انوشیروان می گذرد. در جریان احداث این جاده پیشنهادهای مثلا در سال 1317 برای احداث یک جاده شوسه از سده به جاده تهران از طریق انوشیروان مطرح می شود که عملیاتی نمی شود.
و جاده آتشگاه هم احداث نمی شود؟
چرا همزمان طرح احداث جاده ای که از کنار کوه آتشگاه بگذرد و نهایتا به نجف آباد برسد دنبال شد و در شهریور 1314 اعتبار احداث راه آتشگاه دریافت و کار شروع گردید. به این ترتیب همزمان احداث دو جاده انوشیروان و آتشگاه رقم خورد. در مرداد 1318 خبر اتمام راه آتشگاه انتشاریافت.
اما همچنان مشکل راه ارتباطی سده به اصفهان پا برجا می ماند؟
بله ولی احداث این دو جاده باید مشکل را برطرف می کردند برای همین طرح های اتصال سده به اصفهان از طریق این دو جاده پیگیری شد و نهایتا کشیدن جاده در امتداد خیابان جنوبی سده به جاده آتشگاه برگزیده و جاده شوسه ای احداث شد که در دهه 1330 تعریض و آسفالت شد. بعد از انقلاب همین مسیر به بلوار امیرکبیر فعلی تبدیل شد. در پی احداث این مسیر روستاهای اندان، آدریان، هرستان و کرتمان راه ارتباطی مناسب با سده پیدا کردند. در مسیر مذکور ابتدا اتوبوس های دماغه دار و سپس سواری های بنز در آن به جابجایی مسافر پرداختند. شهرداری هم از این فرصت استفاده و یک ایستگاه عوارضی و یا نواقلی5 ابتدا حوالی هرستان و سپس در محل اتصال جاده سده به جاده نجف آباد راه اندازی نمود که با توجه به تعداد مسافر عوارص دریافت می کردند.
............................................
1-شماره های مختلف روزنامه های آن دوران از جمله روزنامه اخگر و گفتگو با شاهدان محلی.
2 -شاهین محمدعلی، پیمانی لیلا، راویان ماربین، جلد اول، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1398، ص 88.
3- رزم آرا حسینعلی، فرهنگ جغرافیائی ایران، (جلد دهم)، دایره جغرافیایی ستاد ارتش، تهران 1332.
4 - شاهین محمدعلی، پیمانی لیلا، راویان ماربین، جلد اول، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1398، ص 15.
5- گفتگو با شهردار دهه 1330 سده، امیر حسین امینی
6-نواقلی منسوب به نواقل است و نواقل جمعِ ناقلة است و آن هر چیزی است که کسی یا چیزی را حمل میکند و از جائی به جائی میبرد که همان وسیله نقلیه می شود. عوارض نواقلی هم عوارضی است که از اینگونه وسایل از قبیل الاغ، قاطر، شتر، درشکه، کالسکه، دلیجان، گاری پستی، گاری تجارتی، دوچرخه و خودروها که از دروازه ها عبور می کردند گرفته میشد.