گفتگو با یک راننده پیشکسوت خط اصفهان سده
نقل از کتاب راویان ماربین جلد سوم، نگارش محمدعلی شاهین
راوی: اسماعیل جوهری.1
تاریخ مصاحبه: 1390
محور گفتگو: پیشینه حمل و نقل سده و همایونشهر از دهه 1330
اشاره: حمل و نقل بین سده و اصفهان با چهارپایان، درشکه، گاری، اتوبوس های اولیه و ماشین های سواری انجام می گرفته است. به منظور ثبت تاریخ تغییر و تحول در این حوزه گفتگویی با یکی از پیشکسوتان انجام گرفته که جمع بندی آنرا میخوانید.
در زمانی که شما مسافر کشی را انتخاب کردید اتومبیل های مسافرکش شهر چه ماشین های بودند؟
شورلت مدل 53 میلادی و سپس مدلهای 54 و 55 هم توسط مردم خریداری و در مسیر سده به اصفهان و بالعکس به کار گرفته شد و سپس بنز 180 وارد گردید و بعدا فیات که زمانی تاکسی درون شهر اصفهان بود. بعد از فیات پیکان در خدمت مسافرین قرار گرفت.2
مسیر درشکه ها2 از سده به اصفهان از طریق درمحکمه به جعفرآباد و رهنان بوده مسیر سواری ها هم همین جاده بود؟
خیر سواری ها از طریق خیابان جنوبی یا سده که همان خیابان امام جنوبی فعلی است به خیابان امیرکبیر فعلی رفته و با رسیدن به دوراهی از طریق خیابان آتشگاه به صارمیه و نهایتا خیابان طالقانی رفته و در گاراژ سده متوقف می شدند. در سالهای بعد مسیر رهنان به خیابان شریف هم آماده شد و درنهایت خیابان کهندژ به صورت یک خیابان کم عرض احداث گردید که به مرور به بلوار کهندژ و یا شهید اشرفی تبدیل شد که مسیر اصلی فعلی می باشد.
اولین رانندگان خط سده اصفهان چه کسانی بودند؟
رمضان خان، اکبر یاوری معروف به حاج خان و ذبیح ا... خان و بنده و بعدا افرادی چون ثریا، سید تقی، از رانندگان پیشکسوت خط بودند. مرحوم باقلوا یکی ازاین رانندگان دراوایل دهه 1340 در حادثه ای در جاده قم اصفهان تصادف کرد و خود و چند سرنشین آن کشته شدند. در آن زمان این تصادف از جمله حوادث نادر رانندگی بود که برای شهروندان همایونشهری اتفاق افتاده بود و سر و صدای وسیعی به پا کرد.
سالها نام گاراژ سده بر زبانها جاری بوده است این گاراژ کجا واقع شده و چه نقشی در جابجایی مسافر از سده به اصفهان داشته است؟
گاراژ سده در خیابان طالقانی اصفهان نزدیک چهارراه شمس آبادی فعلی واقع و نسبت به خیابان گودتر بود. کرایه این گاراژ در دهه 30 ماهی ده تومان بود ولی روزانه بیست تومان درآمد داشت. افرادی که برای کار به اصفهان می رفتند و یا شبگیر میشدند در اطاق های این گاراژ اقامت می کردند. در واقع این گاراژ خانه سدهی ها در اصفهان محسوب می شد.
ایستگاه سواریها در سده کجا بود؟
سواریها و مسافرین در میدان مرکزی شهر که به ایستگاه یا فلکه معروف بود و اکنون میدان امام نامیده می شود جمع می شدند. سواری ها معمولا در سطح شهر دوری می زدند و اگر مسافری بود سوار و در میدان ظرفیت خود را کامل می کردند.
رانندگان ماشین خود را کجا بنزین می کردند؟
پمپ بنزین در خیابان طالقانی در سال 1346 احداث شد.4 اطراف این منطقه و روبروی آن باغات از جمله باغات آلبالو قرار داشت و کارخانه یخ هم مقابل پمپ بنزین احداث گردید. بنزین در آن زمان لیتری شش ریال و کوپنی بود.
شنیده ایم که از سواریها عوارض گرفته می شد ایستگاه عوارضی کجا بود ؟
در مسیر عبور اتومبیل ها در خیابان امیرکبیر حدود هرستان در محلی که به شیرخدا معروف است شهرداری یک ایستگاه عوارضی دایر کرده بود که از خودروها عوارض می گرفت. یک دروازه هم در ابتدای خیابان امام شمالی از سمت میدان آزادی به درون شهر وجود داشته است که آنجا هم عوارض می گرفتند.
انتقال مسافر بین اصفهان و همایونشهر منحصر به این چند سواری بود؟
تا سالها بله ولی به تدریج مینی بوس هم به کار گرفته شد، ولی مسیر عبور آنها با سواریها فرق می کرد و ایستگاه های متفاوتی داشتند، شرکت اتوبوسرانی اصفهان هم در اوایل دهه 1350 اتوبوس بین اصفهان و همایونشهر دایر کرد که البته با فواصل زمانی طولانی و ایستگاه های متعدد از خیابان شمس آبادی به فلکه مرکزی می آمد و بلیط آن دو ریال بود. خودروی شخصی بسیار کم بود.
بار توسط چه وسایلی به اصفهان و شهرهای دیگر حمل و یا از خارج شهر به شهر آورده می شد ؟
به ترتیب اگر بخواهیم بگوییم شتر، الاغ، گاری و حتی دوچرخه و موتور و نوعی موتور بارکش که به سه پاچی معروف بود. یکی از سه پاچی ها را فردی به نام علی مختاری داشت که به علی موتوری معروف بود.
ولی عمده حمل کالا توسط گاری هایی که یا توسط فرد به حرکت در می آمدند و یا گاری هایی که اسب داشتند صورت می گرفت. اسب ها عصرها از گاری جدا و گاری ها سر محل گذاشته و اسب ها به اصطبل برده می شدند و گاری ها وسیله ای برای بازی کودکان بودند.4
فرهنگ و روابط خاصی بین مسافرین خط سده به اصفهان حاکم بود؟
بله رفتارهایی که کم کم به فرهنگ تبدیل شده بود وجود داشت که به آن اشاره می شود:
- معمولا جلوی ماشین به جای یک نفر دو نفر مسافر سوار می شدند و این بر خلاف نظر پاسگاه بود و دایم اصطکاک بین مسافر و راننده و پلیس ایجاد می کرد.
- مسافرین در حساب کردن کرایه با هم تعارف زیادی می کردند و هر کس سعی می کرد کرایه دیگری را حساب کند و اگر فرد سرشناسی سوار ماشین می شد کرایه بقیه را حساب می کرد.
- افراد معروف و سرشناس جلوی ماشین سوار می شدند و کرایه دو نفر را می دادند.
- خانم ها به ندرت در بین مسافرین پیدا می شدند و اگر بودند معمولاً به گونه ای سوار می شدند که با نامحرم تماس نداشته باشند و اصولا تنها به اصفهان نمی رفتند.
- وقتی پلیس در راه بود ماشین ها برای هم چراغ می زدند که یعنی پلیس در راه وجود دارد.
- بین مردم برای راننده ها لطیفه ها و شوخی هایی مطرح بود از جمله می گفتند یکی از راننده ها یک بار در مسیر آتشگاه با شتری که وسط خیابان خوابیده بود برخورد می کند و در مقابل اعتراض مسافرها به شهرداری غر و لند میكند که چرا چنین دست اندازی وسط خیابان هست و درست نمی شود.
- برخی از مسافرین از راننده می خواستند که آنها را درب خانه پیاده کند و وقتی خانوادهای میخواست مثلا به امامزاده سید محمد یا زینبیه یا شاهرضا برود درب خانه راننده می رفت و با او هماهنگی می کرد و در واقع نقش تاکسی تلفنی هم داشتند.
- در سوار شدن به ماشین افراد با هم تعارف زیادی می کردند و عده ای حتما بایستی کنار شیشه بنشینند و برخی حالشان به هم می خورد.
- راننده ها اغلب نگران بودند که مسافرین به شدت درب های ماشین را به هم نزنند و قفل آن خراب نشود.
- سوار شدن به مینی بوس و اتوبوس واحد، کلاس پایینی داشت و عده ای آنرا در شان خود و خانواده خویش نمی دانستند.
- //////
1-اسماعیل جوهری از پیشکسوتان خط سده می باشد که مدت چهل سال نماینده کل رانندگان شهر بوده است.
2- اسناد و گفته های شفاهی نشان میدهد پیش از در خدمت گرفتن سواری های مذکور برای حمل مسافر بین سده و اصفهان چند دستگاه شبه اتوبوس که به ماشین کبریتی و جنگلی و کامانکار معروف بودند بین سده و اصفهان مسافر جابجا میکرده اند. بر طبق سندی مجوز اتوبوسهای راه سده در سال 1318 صادر شده است ( شناسه سند : ۲۹۳/۸۲۵۹۶ ). و در همان سال ایستگاه آنها در سده تغییر داده شده است ( شناسه سند: ۲۹۳/۷۸۲۵۹.). برطبق سند دیگری اهالی سده در سال ۱۳۲۵ به گرانی نرخ کرایه اتوبوس و اتومبیلهای سواری اعتراض کرده اند ( شناسه سند۲۹۳/۷۸۲۵۹).
3- اسنادی در مرکز اسناد اصفهان در رابطه با درشکه های سده از سالهای 1316 و 1317 وجود دارد که مربوط به اختلاف بین مسافرین و درشکهچیها،.تعیین برنامه کار درشکهچیهای سده و دعوت درشکه داران سده به نجفآباد و قول مساعدت از سوی بخشدار و شهردار نجفآباد به آنها می باشد. این اسناد نشان می دهد درشکه در این سالها. وسیله اصلی رفت و آمد بین سده و اصفهان بوده است.
4- در سندی که در مرکز اسناد اصفهان نگهداری می شود قیمت نفت و هیزم در منطقه سده در سال ۱۳۱۶ آورده شده و در سند دیگری گزارش فروش نفت و فرآوردههای نفتی در منطقه سده از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۷ آورده شده است که نشان از عرضه نفت و فرآورده های آن در شعبه های فروش نفت پیش از دایر شدن پمپ بنزین دارد. برطبق اسناد دیگر از فروش این محصولات عوارض دریافت می شده است.
5- به مطلب روزگار گاری چی ها مراجعه شود.