نقل از کتاب راویان ماربین جلد سوم، نگارش محمدعلی شاهین
راوی: سیدمهدی جعفریان متولد 1335
اشاره: قهوهخانه به مکانهای گفته میشود که در آنها نوشیدنی و وعدهای سبک غذایی به مشتریان عرضه می شود. پادشاهان صفوی و قاجاری قهوهچی و قهوه چی باشی داشتند که از منصبهای درباری به شمار میرفتند. قهوهخانه به صورت مردمی و عمومی اش در ایران در دوره صفوی شکل گرفت. برخی از سیاحت گران اروپایی در سفرنامههای خود از قهوهخانه و چایخانه صحبت کردهاند.
با شکل گرفتن قهوهخانه، این نهاد توانست محل مناسبی برای جمع شدن افراد هر صنف جامعه بشود. نخستین قهوهخانهها در اصفهان بیشتر در ضلع شمالی میدان نقش جهان، در سردر و در بازار قیصریه و زیر طاق نماهای آن بود. قهوخانه ها مکانی برای معاشرت، مطالعه و تبادل نظر درباره موضوعات روز شد. در این مکان مردم پایتخت صفوی به بحث های سیاسی هم می پرداختند و شاه عباس چاره را در رواج شعر و شعرخوانی در آن دید.1 مطلبی که میخوانید سعی دارد تاریخچه قهوه خانه ها در سده را مستند کند.
سندی از سده وجود دارد که در آن به صراحت به وجود قهوه خانه در این منطقه اشاره شده باشد؟
بله سندی از سال 1325 که فعالیت های حزبی در شهر معمول بود با عنوان شکایت اهالی سده، از تعدیات افراد وابسته به حزب توده و افراد ولگرد و تجمع آنان در قهوهخانهها وجود دارد که نشان میدهد در آن دوره در شهر قهوه خانه دایر و پاتوق احزاب هم بوده است.2
مگر احزاب از قهوه خانه ها استفاده می کردند؟
سند ذکر شده و اسناد دیگر نشان میدهد که اعضای حزب توده در دهه 1320 و در اوج خود در قهوه خانه های معروف اصفهان و سده مانند میانجوی تجمع میکردند.3
قهوه خانه های سده در چه نقاطی از شهر دایر بودند ؟
برخی شواهد نشان میدهد که قهوه خانه ها در مناطقی که نقش محوری محلات را داشتند مانند میانجوی فروشان، اطراف بازار ورنوسقادران و حدود در محکمه دایر بودند و در سالهای بعد که فلکه احداث شد در میدان و اطراف این میدان هم قهوه خانه بر پا گردید. در دهه 1340 و 1350 قهوه خانه ای در دوراهی آتشگاه دایر بود. در بین این اماکن قهوه خانه میانجوی به دلیل عبور مادی اسفریز از آن و جاری بودن آب و درختان چنار ظاهرا جذابیت داشته است.
راویان اسامی قهوه خانه دارها را ذکر کرده اند؟
بعضی ها را مانند علی شیخ که قهوه خانه ای در ورودی بازار ورنوسفادران داشت و کوسه ای که قهوه خانه ای نزدیک همان قهوه خانه داشت را نام یرده اند.
در این قهوه خانه ها معمولا چه چیزهایی به مشتری ها عرضه می شد؟
چای و نوشیدنی و وعدههای سبک غذایی، صبحانه مانند ، نان و پنیر و تخم مرغ رایج ترین مواد غذایی موجود در این قهوه خانه ها بود.
به غیر از مکانی برای خوردن صبحانه قهوه خانه ها کاربرد اجتماعی هم داشتند؟
بله قهوه خانه ها مکانی برای صحبت کردن و قرار و مدارها بودند. معمولا هر قهوه خانه پاتوق فردی با نفوذ با دور و بری هایش بود و دار و دسته های رقیب در یک قهوه خانه جمع نمی شدند.
از قرار معلوم قهوه خانه ها پیشگامان ورود رادیو و تلویزیون به شهر بودند راویان به این موضوع اشاره داشتند؟
بله قهوه چی ها قبل از فراگیر شدن رادیو و تلویزیون در منطقه اقدام به خرید رادیو و استفاده در قهوه خانه خود نمودند که البته مشتری های آنها را زیاد می کرد. مثلا دریکی از قهوه خانه های ورنوسفادران زمانی که رادیو در دسترس همگان نبود، یک رادیوی نفتی وجود داشت.4 با ورود تلویزیون در اوایل دهه 1340 زمانی که کمتر کسی در خانه خود این وسیله را داشت، در قهوه خانه ابتدای خیابان بوعلی تلویزیون وجود داشت و پاتوق بسیاری برای دیدن برنامه های آن شده بود.
.......
1- تاورنیه ژان باتیست، سفرنامه تاورنیه، ترجمه حمید ارباب شیرانی، اصفهان، گلشن، 1383.
2-آرشيو ملی ايران، شناسه سند۲۹۱/۲۶۰۰.
3- شاهین، محمدعلی، هزارسال خمینی شهر، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1396، ص 225.
4-رادیو اصفهان در بیستم دیماه 1328 در اصفهان آغاز به کارکرد، در ساعت پخش برنامه از رادیو، قهوهخانهها که یک رادیوی بزرگ مبله و اکثر نفتی داشتند، مملو از جمعیت میشدند.