نقل از کتاب راویان ماربین جلد سوم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان: دکتر جواد میردامادی(1396-1314)
حسینعلی گلکار متولد 1315
کرامت الله عمادی متولد 1324
کریم هاشمیان متولد 1325
اشاره: بر پایه نوشته های کتاب تحقیقی زاینده رود از سرچشمه تا مرداب در بلوک ماربین، مادی و جوی بدون حقابه وجود ندارد و تعداد نهرهای منشعب از رودخانه از گذشته های دور تا کنون تغییری نیافته است. بلوک ماربین در کل دارای 7 رشته مادی مستقل و 3 رشته جوی حقابه دار است که سهام و قریه ها و باغات آبخور آن در طومار شیخ بهایی ثبت است. علاوه برمادی ها حداقل تا دهه 1330 آبادی های بزرگ ماربین هرکدام یک رشته قنات برای خود داشتند که آب آشامیدنی و کشاورزی برایشان به ارمغان می آورد. امروزه آثاری از آنها باقی نیست. رشته قنات های آبادی ها از درون و یا حاشیه مناطق دیگر عبور می کرد تا به مقصد برسد. حفظ و نگهداری این قناتها جنبه حیاتی برای اهالی داشت. در متن تنظیم شده براساس اسناد و روایات راویان، سرنوشت قناتها در منطقه ماربین از شکوفایی تا مرگ مرور می شود.
سوال نخست این است که اصولا حفظ و نگهداری قناتها به عهده چه کسانی بود؟
مخارج لایروبی و نگهداری هر رشته قنات را مالکین زمین های براساس میزان ماکیت زمین تحت نظارت کدخدای محل پرداخت می نمودند.
همیشه مخارج را خود اهالی پرداخت می کردند؟
خیر در شرایط خاص مانند جنگ و سیل که قناتها آسیب جدی می دیدند اهالی دیگر قادر به ترمیم خسارات وارده نبودند. در چنین شرایطی حاکمان و والیان و سرمایه داران و حتی روحانیون وارد عمل می شدند. نمونه آن قنات فیروزشاهی است که گفته میشود به دستور فیروزشاه پس از حمله اسکندر شکل گرفت. ترمیم قنات ها پس از حمله محمود افغان و دریافت کمک از متمولین اصفهان برای تعمیر قنات در ازای واگذاری مالکیت زمین در دوران قاجار در آدریان از نمونه های دیگر است.
حمایت مستقیم مثل پرداخت وام در کار نبوده است؟
پس از تشکیل بانک فلاحت طبیعی است که کشاورزان مرجعی برای دریافت کمک داشته اند مثلا در سال 1317 خبری با عنوان تنقیه قنوات در روزنامه اخگر چاپ شده است، در این خبر گفته شده: چون بعضی از قنوات سده در سیل اخیر خراب شده بود، بعضی از مالکین از بانک فلاحتی تقاضای وام نموده اند.1سندی از سال ۱۳۳۱ هم نشان میدهد اهالی سده جهت تعمیر و احیاء قنوات درخواست وام کرده اند.
چه نهاد و یا مسوولی بر حفظ و نگهداری قناتها نظارت داشته است؟
زمانی که در روستاها نظام کدخدایی حاکم بوده این کار را آنها انجام میدادند. گاه مردم به دلیل کوتاهی کدخدا از وظیفه خود به مقامان بالادستی شکایت میبردند. مثلا طبق سندی اهالی دستگرد سده از عملکرد کدخدا و خشک شدن قنات در سال ۱۳۱۹، شکایت کرده اند.
احداث و لایروبی قنات را چه کسانی انجام میدادند؟
افراد حرفه ای که مقنی نامیده می شدند به طور تخصصی وظیفه این کار را برعهده داشتند. سطح تخصص بعضی از این مقنی ها از دیگران بیشتر بوده و در نقش سرمقنی ظاهر و تعداد دیگری از مقنی ها زیر دست آنها کار می کردند.
حوزه کاری مقنی ها منحصر به آبادیهای ماربین بود؟
خیر آنها به نقاط دیگر هم برای کار میرفتند. مثلا پدر (نامی)2 مقنی بوده که در منطقه فریدن کار می کرده است. از مقنی های سرشناس میتوان به علی ایران نژاد و حاج حسن ناصری اشاره کرد.
احتمالا موضوع قناتها گاه محل اختلاف و درگیری می شده است، اسناد و اخباری در تایید این موضوع وجود دارد؟
بله سندی مبنی بر درگیری محلی در لایروبی قنوات عاشق آباد از سال ۱۳۱۶ موجود است. همچنین طبق خبری در روزنامه اخگر در سال 1320 جمعی از کدخدایان و معتمدین سده مدعی می شوند که عطاءالملک دهش3 عده ای از اشرار قهدریجان را بسیج کرد تا قنات فیروزشاهی قصبه سده را پر کردند به این عنوان که چون قنات جدید حفر می کنیم باید قنات شما مسدود شود و این امر باعث خسارت ما شد.4
آثار بی توجه ای و افول قنات های حوزه ماربین از چه سالی بروز کرد؟
توجه به مجموعه اسناد5 و اخبار و روایات نشان میدهد که از دهه 1330 و به خصوص دهه 1340 برخی اتفاقات و تغییر و تحولات رفته رفته به قنات ها آسیب رساند و یکی یکی آنها را خشکاند.
عوامل مرگ تدریجی قناتهای ماربین روشن است؟
بله خشکسالی و حفر چاه های کشاورزی از عمده ترین این عوامل هستند.
بهره وران در مقابل از دست رفتن قنات های خود واکنشی نشان نمیدادند؟
چرا، سندی میگوید: اهالی قریه بابوکان بدلیل لطمه به قنوات آنان از طریق حفر چاههای الکترو پمپ توسط شهرداری سده در سالهای ۱۳۳۱، ۱۳۳۲ و ۱۳۳۳ شکایت کرده اند. همپنین سندی وجود دارد که حکایت از توسل اهالی سده به استانداری اصفهان در خصوص رسیدگی به وضعیت قناتها دارد. ولی یکی از گسترده ترین این اعتراضات را اهالی اندان انجام داده و کار به بازرسی شاهنشاهی کشید اما طرف آنها گرفته نشد.6
..................
1-اخگر 1372 31 شهریور 1317
2- نامی: متولد حدود 1267 خورشیدی. او در خاطرات خود مینویسد:«مش صفر پدرم اهل زاغ آباد بود و برای کندن قنات به فریدن میرفت و شبها در روستائی که ساکنانش ارمنی بودند، میخوابید.
3- دهش: فضلالله دهش (۱338 –۱240) ملقب به عطاالملک متولد اصفهان فرزند حاج محمدحسین شیرازی، تاجر، موسس اولین کارخانه نساجی اصفهان در سال ۱۳۰۰
تاسیس نخستین کارخانه برق اصفهان در دروازه دولت اصفهان، کوچه تلفنخانه در سال ۱۳۰۶
تدوین اولین قانون برق و کار در ایران.
تهیه نقشه مهندسی شهر اصفهان توسط عطاالملک.
کشاورزی در اراضی قهدریجان اصفهان.
4-اخگر شماره 1728 بهمن 1320
5-اسناد از مرکز اسناد اصفهان و آرشيو ملی ايران.
6-به مطلب اندان در گذر زمان در جلد اول راویان ماربین مراجعه نمایید.