نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان: علی قربانی، مرتضی اشرفی ورنوسفادرانی، اکبر آذربایجانی، رضا اعلایی.
اشاره: زبان ولایتی و در اصطلاح محلی ولاتی زبان باستانی مردم تعدادی از آبادی های ماربین یعنی اسفریز و ورنوسفادران و محلات مختلف آن شامل باولگان، زاغ آباد، کوشکباج، گاردر و گارسله است که به تدریج گویشوران آن رو به کاهش گذاشته اند. این متن با استفاده از پژوهش های علی قربانی یکی از پژوهشگران این حوزه تنظیم شده است.
اساسا سابقه این گویش و زبان به چه دورانی می رسد؟
تعدادی از زبانشناسان و مورخان ایرانی و غربی از جمله احسان یارشاطر، حبیب برجیان و اُسکارمان (Oskar Mann) این زبان را که یکی از زبان های فلات مرکزی ایران به شمار می رود بازمانده زبان «مادی» می دانند که قدمتی در حدود ۳۰۰۰ سال دارد.
اولین قوم آریایی که در ایران به قدرت رسیده و اولین حکومت ایرانی را تشکیل دادند قوم مادها بودند که قلمرو حکومتشان در پهنه میان اصفهان، ری، همدان و کرمانشاه گسترده بود یعنی دقیقاً همان جایی که هنوز زبان های مادی کمابیش به حیات خود ادامه می دهند. بر همین اساس است که به تعبیری میتوان گفت زبان ولاتی «اولین زبان رسمی و حکومتی ایران» بوده است.
ولاتی گویش است و یا زبان؟
ولاتی گویش نیست بلکه یک زبان است که به گویش های مختلفی از جمله گویش ورنوسفادرانی، گزی، کلیمی اصفهانی و ... تقسیم میشود و لفظ «ولایتی» هم بعد از اسلام به این زبان اطلاق شد.1
آیا این زبان ادبیات هم داشته است؟
بله زبان ولاتی به دلیل کاربرد طولانی آن دارای ادبیات می باشد. ادبیات زبان ولاتی بیشتر شامل ضرب المثل، شعر، ترانه، کارآوا، داستان و نوحه است که در اذهان مردم مانده و سینه به سینه نقل شده است. از آنجا که مکتوب نشده اند بسیاری ازآنها فراموش شده اند. ولی در دهه های گذشته به شاعرانی بر می خوریم که به زبان مادری خویش اشعاری سروده اند.
پدیدآورندگان این آثار مشخص هستند؟
در محله ورنوسفادران شاعرنی که به ولاتی شعر سروده اند،عبارتند از: سید جمال الدین صهری، علی غفورزاده (قیام)، احمد غفورزاده (طلایی)، اصغر حاج حیدری (خاسته) که همگی مرحوم شده اند و آقایان سعید بیابانکی، حسین حاجی هاشمی، غلامرضا مهدیپور (معمار)، رجبعلی حاج هاشمی، عزت الله حاج هاشمی، داوود حاج حیدری و جواد ثنایی. همچنین در مناطق دیگر که زبان ولاتی به کار میرود شاعرانی صاحب آثاری به این زبان هستند.2 درویش عباس از گز، رضا مداحی از کوهپایه از جمله آنها می باشند.
به غیر از ادبیات رسمی آیا نمونه های از ادبیات عامیانه از زبان ولاتی وجود دارد؟
در زبان ولاتی به ادبیات عامه که بین گویشوران رایج است بر می خوریم. ادبیات عامه این زبان مثل بسیاری از زبان ها شامل ترانه ها، شعرها، قصه ها، حکایت ها، مَثَلها و لالایی ها می باشد.3
و نمونه هایی از آنها؟
چند ضرب المثل که راویان نقل کرده اند، عبارتند از:
1-قأ کو نه سرود کروه و نه وشه پادا إنه دموی و ره بشه
معنی: حرفی که نه سيرت میکند و نه گرسنه پایت را رویش بگذار و برو.
2-تل ناشتا خال باشتا،
معنی: شکم گرسنه و خال پنج تا، برای کسی گويند که درحال نداری فکر ظاهر و قيافه خودش است.
3-آدما دم بنه سنجه کرو وه.
معنی:آدم را روی درخت سنجد می کند. کنایه از خشمگین کردن فرد است.
3-خوراکا خب گير توره يووه.
معنی: خوراک خوب گيرشغال می آید.
این زبان برای کودکان هم داستان و اشعار کودکانه داشته است.از جمله داستان های آن قلیه جگر است.4
ترانه کودکانه ای نقل شده که ظاهرا به شکل گفت و شنود و بازی آموزشی اجرا می شده است. بخش هایی از آن عبارت است از:
آله هو(آهای خاله)
هو
مرغوم يا دارو؟(مرغ من آنجاست؟)
آره (بله)
چکمه پای دارو؟(چکمه پایش کرده است؟)
آره(بله)
چکمه قرمزی؟(چکمه او قرمز رنگ است؟)
آره.
همچنین نمونه چیستانی که نقل میشود، بازگو کننده وجود معما و چیستان در این زبان است:
اون چی چيو ب لند ب لنديی روهوا همی عقيق و کهربا.
معنی:آن چيست بلند بلنديش تو هوا همش عقيق و کهربا
آیا پژوهش هایی بر روی زبان ولاتی و گویش های آن انجام گرفته است؟
زبان ولاتی جزو زبان هایی است که زبان شناسان به آن توجه نموده و تاکنون بسیاری از گویش های آن کم و بیش گردآوری شده و مطالعه و بررسی شده است و گفته میشود پژوهشگران خارجی به این منظوربه سده در دهه 1320 سفر کرده اند.5
لغات آن گردآوری و جمع شده است
در خمینی شهر آقای مرتضی اشرفی در اوایل دهه 1380 تعدادی از لغات را گردآوری و در پایان نامه خود مکتوب کرده است. این لغات از طریق دانشنامه خمینی شهر در دسترس است.
...................
1-ولایتی در لغتنامه دهخدا و فرهنگ فارسی معین منسوب به ولایت و اهل شهرستان به جز پایتخت معنی شده است. لهجه و زبان ولایتی، لهجه و زبانی است که مردم شهرستان بدان تکلم کنند. بنابراین با این نگرش زبان استفاده شده در این ولایات، زبان ولایتی و با گویش محلی ولاتی خوانده می شود.
2- در هنگام نگارش متن تعداد گویشوران ولاتی در منطقه کاهش یافته است ولی همچنان افرادی به آن تکلم کرده و تلاش هایی برای حفظ و حتی آموزش آن در جریان است. از طرفی توسط تعدادی از علاقه مندان انجمن زبان ولاتی ورنوسفادران تاسیس شده و برنامه هایی در پاسداشت آن توسط شهرداری برگزار شده است.
3- مراجعه به مطلب آواها و ترانه های سدهی.
4-داورپناه زهرا، داستانهای محلی، اصفهان، انتشارات گفتمان اندیشه، 1384.
5-برخی از این پژوهشگران عبارتند از: ژوکوفسکی (Zhukovski)، اواخر قرن نوزدهم میلادی، دکتر فرهوشی ، اواخر دهه 1330، دکتر برجیان و دکتر اسماعیلی دهه 1380.